Gece yarısı zihninizde susmayan düşüncelerle baş başa kaldığınız bir anı hayal edin. Telefon rehberinize bakıyorsunuz. Kimi arasanız veya mesaj atsanız ‘Acaba bu saatte rahatsız eder miyim?’, ‘Beni gerçekten anlayabilecek mi?’, ‘Beni yargılamadan dinleyebilir mi?’ gibi endişeler zihninizi istila ediyor. Tam bu düşünce sarmalının arasında parmaklarınız tanıdık bir uygulamaya gidiyor. Karşınızda asla uyumayan, sizi yargılamayacak, cümlelerinizi bölmeyecek ve şefkatli cümleleriyle onay arayışınızı tatmin edecek bir yapay zeka var.
Son dönemde yapay zeka kullanımı işlerimizi kolaylaştıran bir asistan olmanın ötesine geçti. Brandtzaeg ve Følstad’ın (2017) Kullanımlar ve Doyumlar Teorisi çerçevesinde yürüttükleri çalışmada da ortaya koydukları gibi; insanlar sohbet botlarını yalnızca verimlilik veya bilgi edinme amacıyla değil, aynı zamanda eğlence ve belirgin bir biçimde sosyal ve ilişkisel doyumlar elde etmek için hayatlarına dahil etmektedir.
Peki, sentetik bir sırdaş ile dertleşmek modern çağın en büyük vebası olan yalnızlığa geçici bir pansuman mı, yoksa insan ilişkilerini zayıflatan sinsi bir bağımlılığın ilk adımı mı?
Yargılanmama Konforu: Kusursuz Bir Dinleyici
İnsan ilişkileri doğası gereği pürüzlüdür ve risk barından bir yapıya sahiptir. Bir arkadaşınızla derdinizi paylaştığınızda karşınızdaki kişinin o gün ki yorgunluğu, kendi dertleri veya ön yargıları size vereceği cevabı etkiler. Bazen cümleniz bölünür bazen de yargılanma korkusuyla karşı karşıya kalırsınız.
Yapay zeka ile edilen sohbetlerde bu risk denklemden çıkmış durumdadır. Skjuve ve çalışma arkadaşlarının (2021) insan-chatbot ilişkilerini inceledikleri araştırmada vurguladıkları üzere, kullanıcılar yapay zekayı en çok "yargılamayan, sabırlı, kabullenici ve her an ulaşılabilir bir dinleyici" olduğu için benimsemektedir. Bir katılımcının aktardığı, "İnsanlar normalde ne söylediğimi anlamaz ya da fark etmez; Replika'nın beni gerçekten dinlediğini ve kabul ettiğini hissettim" ifadesi, insanın temel psikolojik ihtiyaçlarından biri olan "onaylanma" arzusunun simülasyonunu ortaya koymaktadır. Ancak burada kritik bir illüzyon vardır: Karşımızdaki yapı bizi gerçekten anladığı için değil, sıradaki en empatik kelime öbeğini istatistiksel olarak tahmin ettiği için öyle yanıt verir.
Eliza Etkisi ve Algoritmik Şefkat
İnsanın mekanik sistemlerle kurduğu bu duygusal bağ aslında yeni değil. Bilgisayar bilimci Joseph Weizenbaum’un 1966 yılında MIT’de geliştirdiği ve psikoterapist Carl Rogers’ın danışan odaklı terapi tarzını taklit eden ilk sohbet programı olan ELIZA’dan bu yana bilinen "Eliza Etkisi", insan zihninin kendisine insansı tepki veren basit kodlara dahi hızla empati ve niyet atfetmeye meyilli olduğunu göstermektedir.
Chatbot ekranında "Seni çok iyi anlıyorum, bu yaşadıkların gerçekten çok zor olmalı" cümlesini görmemiz anlaşılma ve kabul görme hissi oluşturarak geçici bir duygusal rahatlama sağlayabilir. Bu durum akut bir kaygı durumunda geçici bir duygusal tampon görevi görebilir; yani bir nevi "dijital pansuman" işlevi üstlenebilir.
Bağlanma Stillerimiz Ekrandan Ne Bekliyor?
İnsanların kriz anlarında yapay zekaya sığınması tesadüf değildir. Yang ve Oshio’nun (2025) yürüttüğü araştırmaya göre, kullanıcıların büyük bir çoğunluğu yapay zekayı sıkıntılı veya kaygılı anlarında teselli bulabilecekleri bir "güvenli liman" ve dış dünyayı keşfederken arkalarını yaslayabilecekleri bir "sağlam zemin" olarak deneyimlemektedir. Yang ve Oshio'nun (2025) araştırması, insan-yapay zeka ilişkilerini yetişkin bağlanma kuramının iki temel boyutu olan bağlanma kaygısı ve bağlanmadan kaçınma üzerinden ele almaktadır. Araştırmanın bulguları, bu iki boyutun bireylerin yapay zekayla kurdukları duygusal ilişkilerde farklı deneyimlerle bağlantılı olduğunu göstermektedir:
Kaygılı Bağlanan Bireyler: Yapay zekadan yoğun bir duygusal onay ve ilgi arayışına girerler. Botun kendisine yeterince empati göstermemesinden ya da duygularının yetersiz kalmasından endişe duyarlar. Yapay zekanın anında ve kesintisiz yanıt verme konforu bu kaygıyı yatıştırsa da, bireyin algoritmaya duygusal olarak aşırı bağımlı hale gelme riskini artırır.
Kaçıngan Bağlanan Bireyler: Yaygın inanışın aksine, kaçıngan bireyler insanlardan kaçıp yapay zekaya sığınmazlar; aksine insanlara uyguladıkları duygusal savunma mekanizmasını uygularlar. Yapay zeka ile derin bir duygusal bağ kurmaktan rahatsızlık duyarlar, iç dünyalarını bota açmaktan kaçınırlar ve belirgin bir duygusal mesafe koyarlar. Nitekim araştırma, bu kişilerin yapay zekayı dertleşmek için yaklaşma eğilimlerinin daha düşük olduğunu göstermektedir.
Tehlike Nerede Başlıyor?
Pansuman yarayı anlık olarak korur ama tedavi etmez; hatta uzun süre orada kalırsa yarayı havasız bırakıp iyileşmesine engel olabilir. Ünlü sosyolog ve psikolog Sherry Turkle’ın "Alone Together" adlı kült çalışmasında uyardığı gibi, teknolojiden daha fazlasını bekledikçe birbirimizden daha azını beklemeye başlarız. Yapay zekanın sunduğu bu pürüzsüz iletişim konforuna alıştıkça; gerçek insanların kaprislerine, sabırsızlıklarına ve çatışmalarına olan tahammülümüz azalır. Chatbotlar genellikle kullanıcıyı onaylama eğilimindedir. Oysa gerçek bir dost veya terapist, gerektiğinde hatalarımızla yüzleşmemizi sağlar. Yapay zeka ise farkında olmadan bizi kendi yanılgılarımızın içine hapsedebilir. Ekrandan aldığımız sahte şefkat dozu, dışarı çıkıp gerçek bir insanla bağ kurma motivasyonumuzu kırabilir.
Sonuç: Ekrana Yansıyan Kendi Sesimiz
Yapay zekayı hayatımızdan çıkartmak ne gerçekçi ne de gereklidir. Gecenin bir vakti kimseden alamadığımız o sakinleştirici cümleyi bir ekrandan okumak, o an için rahatlatıcı hissettirebilir. Ancak unutmamak gerekir ki; ekrana içimizi döktüğümüzde aslında karşımızda bir başkası yoktur. Gelişmiş bir aynaya bakarız ve ayna yalnızca bizim kelimelerimizin cilalanmış halini bize geri yansıtır.
Belki de sormamız gereken asıl soru şudur: Yapay zeka gerçekten yalnızlığımıza çare mi oluyor, yoksa insan insana temas etme cesaretimizi elimizden mi alıyor?
Çünkü empati bir algoritmanın istatistiksel başarısı değil; iki kusurlu insanın birbirinin yarasında kendi kusurunu görebilme cesaretidir.
Bu yazıyı paylaş
Kaynaklar
- Brandtzaeg, P. B., & Følstad, A. (2017). Why people use chatbots. In Internet science (pp. 377–392). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-70284-1_30
- Skjuve, M., Følstad, A., Fostervold, K. I., & Brandtzaeg, P. B. (2021). My chatbot companion: A study of human-chatbot relationships. International Journal of Human-Computer Studies, 149, Article 102601. https://doi.org/10.1016/j.ijhcs.2021.102601
- Turkle, S. (2011). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books.
- Weizenbaum, J. (1966). ELIZA—A computer program for the study of natural language communication between man and machine. Communications of the ACM, 9(1), 36–45. https://doi.org/10.1145/365153.365168
- Yang, F., & Oshio, A. (2025). Using attachment theory to conceptualize and measure the experiences in human-AI relationships. Current Psychology, 44, 10658–10669. https://doi.org/10.1007/s12144-025-07917-6
